8.Het vermoedelijke tracé in Paal.

Wat het tracé van de antieke weg in Paal betreft achten wij een doortocht ten noorden van de Klitsberg het meest waarschijnlijk. Volgende argumenten schragen deze aanname.

-het toponiem Meelberg is het oudste, ouder dan Pael (Zie: BROCKMANS, C., Van Buiting tot Paal, 15)
-de Rothstraat (Schaffensesteenweg) maakt met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid deel uit van het tracé; ze komt voor op de Ferrariskaart (1771-1777) en aan de grens van Loon/Luik met Brabant bevond zich Cabaret den Nachtegael. Een ‘cabaret’ was een afspanning/rustplaats/herberg.
-de zichtbare sporen van oude wegen situeren zich vooral ten noorden van de Klitsberg met eigenaardige configuraties/pleinen en oude kasseien aan de Brelaarstraat, Sint-Jorisstraat, Rijsselstraat, Holststraat, Meelbergstraat.
-de weg volgde allicht het dal, dicht bij waterlopen waar paarden konden gedrenkt worden.
-de Tessenderlose en Schaffense steenweg (vanaf Brelaar) zijn van recentere datum, zoals blijkt uit de tabel van de buurtwegen; ten tijde van de opmaak van de atlas is er sprake van een pad naar Tessenderlo.
-de schat van de Klitsberg zou gevonden zijn aan de noordkant van de Klitsberg (volgens een schets getekend door André Luyten).

Rijsselstraat - foto's LS

De precieze bepaling van het oude tracé van de Rothstraat naar de Sint-Jorisstraat is niet voor de hand liggend. De werkgroep komt hier niet verder dan een voorzichtige hypothese. Het lijkt erop dat de oude bedding van de Rothstraat zich achter de tegenwoordige bebouwing bevindt en doorliep naar het fietspad tussen knooppunten 329 en 330 van het fietsroutenetwerk, maar ooit, en tot op vandaag, over een afstand van enkele honderden meter onderbroken is om gebruikt te worden voor landbouw of weide. Het fietspad sluit vervolgens aan op de Sint-Jorisstraat, die in 1841 de naam Krijnisterstraat had en verder loopt in de tegenwoordige Kreniststraat.

Ferrariskaart 1771-1777

Ferrariskaart 1771-1777

Andere oude wegen op het grondgebied van PAAL/BERINGEN zijn de Langeheidestraat-Gele Plasstraat- Dalenbergstraat, de Mierheuvelstraat-Meldertsesteenweg-Oude Barrier-Oude Baan-BERINGEN-Geiteling-Koersel-Spiekelspade.
In uitvoering van de wet op de Buurtwegen van 1841 werden de meeste openbare wegen opgetekend in de Atlas der buurtwegen. Elke gemeente heeft een atlas, waarin elke buurtweg of voetweg een eigen nummer heeft en op plan aangeduid is. Daarnaast bevat de Atlas ook beslissingen over wijzigingen van wegen op basis van de Buurtwegenwet.

Onzeker is of de nummering van de wegen in de Atlas der buurtwegen informatieve waarde heeft over de ouderdom van de erin opgenomen wegen. Maar het heeft er wel de schijn van. Het valt namelijk op dat de wegen, waarvan verondersteld wordt dat ze deel uitmaken van het gezochte tracé op de hieronder weergegeven kaart uit het moederkadaster van Paal volgens de bijhorende tabel, de laagste nummers dragen, wat erop lijkt te wijzen dat zij beschouwd werden als de belangrijkste in Paal.

Zo is er de toch wel verrassende vaststelling dat de Lijsterstraat in Paal bij de opmaak van de Atlas der buurtwegen de naam Weg van Diest naar Exel droeg en het nummer 1 (zie blauw gedrukte straatnamen en nummers in de tabel),

De Kater Meer had nummer 10. Het gebied Katermeer en de huidige Katermeerstraat zijn gelegen nabij de Lijsterstraat. Over de etymologie van de naam Katermeer bestaan meerdere theorieën. Kater zou een afgeleide van quaet, in de betekenis van slechte, slijkerige, drassige grond kunnen zijn. De klassieke verklaring is dus drassig moeras. Een tweede theorie is dat kater etymologisch dezelfde stam zou hebben als het Engelse cattle, een vochtige plaats dus waar vee en paarden konden gedrenkt worden. Een derde mogeljike verklaring mogelijk voor de kater in Katermeer,  is een afleiding van kade, wat de veronderstelling ondersteunt dat er een aangelegde dijk liep door moerassig gebied,  die dan als weg gebruikt werd. De Katermeer is uiteindelijk het overstromingsgebied van de Zwarte Beek,  niet onmogelijk dat er ten behoeve van een doorgang een dijk werd aangelegd tegen dat gebied of misschien zelfs langs de beek zelf,  die in de loop der tijden wel van loop kon veranderen. 

Op onze hypothese over het tracé in Paal, noordelijk van de Klitsberg, en de presentatie ter gelegenheid van Openmonumentendag in september 2024 reageerde Luc Vermeiren. Hij verwees naar het schema van de Romeinse landindeling op: Spatial without Compromise · QGIS Web Site (mail Luc Vermeiren dd. 9 september 2024). Dit schema is opgebouwd in Qgis op basis van waarnemingen in het landschap van potentieel relieken van vóór de landname (zoals de hieronder vermelde gemeentegrenzen) in toepassing van archomorfologie en bevestigd door tientallen archeologische waarnemingen van perceelsgrenzen. Ook sommige zogenaamde Celtic fields (zoals bijvoorbeeld die in Zonhoven) passen in dat schema (niet enkel plaats, oriëntatie maar ook de maatvoering). Luc Vermeiren wijdde hieraan een voordracht op het congres van de EAA in Belfast in 2023.

Hij kwam onder meer tot de vaststelling dat de Rothstraat, als straat op de gemeentegrens met Meldert/Lummen relevant om een Romeinse oorsprong te hebben, op dezelfde decumanus ligt als de zone aan de Klitsberg (waar nu de Klitsbergwijk ligt, wat toch een stuk zuidelijker dan de vindplaats van de schat van de Klitsberg zoals beschreven door wijlen André Luyten):

Vermeiren wijst erop dat op diezelfde decumanus zich de Lijsterstraat bevindt, wat in lijn ligt met de aanname dat deze deel uitmaakt van het tracé van de antieke weg.

Op de Vandermaelenkaart loopt de Lijsterstraat inderdaad verder door en zeer rechtlijnig, mooi het raster van de landindeling volgend:

Al merkt Vermeiren op dat de Lijsterstraat niet voorkomt op de Ferrariskaart, waar ze op de lijn ten zuiden van Ter Vamt (sic, Tervant) zou moeten liggen.

De Posthoornstraat-Heerbaan vallen dan weer wel volledig samen met dit schema.

In Beringen-Stalle valt de doorwerking van de landindeling onmiddellijk op (zie bijlage) en verderop de grens van het prinsbisdom.

                Kaart: straten uit het moederkadaster (1841) overgezet op  kaart van Paal uit 2021 (Jef Geboers)

Ook de combinatie van dit moederkadaster met de atlas der buurtwegen leverde interessante inzichten op die in de volgende aflevering beschreven worden.

                      Kaart: Atlas der buurtwegen