In een enquête gehouden rond de eeuwwisseling met vragen over het Buitings  kwam naar voor dat men het Berings minder plat vindt en verder dat de dialecten van Meldert en Lummen meer overeenkomsten hebben met het Paalse dialect.  Men vindt dus dat een dialect uit de Getelandse regio (Meldert) en een ander uit de Demerkempense regio (Lummen) meer op het eigen dialect lijken dan het Berings waarbij men op basis van isoglossen het Beringerlands vormt.  Voor de overeenkomsten met Meldert zal het over klankovereenkomsten gaan die niet (of grotendeels niet) met de Getelijn samen hangen en voor overeenkomsten met Lummen gaat het om klanken die enkel in Paal, Tervant en Lummen voorkomen en verder niet in de directe omgeving.  E. Bervoets (paalonline) heeft een tijdje geleden ook al eens aangehaald dat zijn tante uit Gestel (Lummen) een dialect spreekt dat vrijwel Buitings is.  Zelf heb ik een kameraad uit Lummen-Genebos en als ik hem hoor praten hoor ik een aantal klanken die overeenkomen met mijn Stals (o.a. naklanken die verder ook in het Buitings voorkomen), enkele woorden die je ook in Heusden hoort maar zeker een aantal opvallende klanken die het Lummens en het Buittings (grotendeels) gemeenschappelijk hebben.  Het is dus niet zo onlogisch dat men in Paal en Tervant zelf de indruk heeft dat het eigen dialect meer overeenkomsten heeft met een buurdialect uit een andere subregio.  Het is niet omdat er een grenslijn die voor een taalkundige (en taalkunde) van belang is tussen 2 plaatsen doorloopt, dat de lokale bevolking deze ook als belangrijk verschil aanvoelt.  Voor de lokale bevolking kunnen er andere verschillen en/of overeenkomsten met een bepaalde plaats meer opvallen.

Aan de hand van 15 gekozen, soms wat aangepaste, zinnen uit de R.N.D. enquête, die waar er twijfel was gecontroleerd zijn a.h.v. eigen enquêtes en woordenboeken (papier en online),… gaan we het Buitings vergelijken met de dialecten uit een aantal plaatsen in de omgeving.   De gekozen plaatsen zijn: Deurne, Tessenderlo, Kwaadmechelen en Leopoldsburg in Brabants dialect gebied.  Uit het gebied van de Brabants georiënteerde West-Limburgse overgangsgebieden zijn het Meldert en Schaffen voor het Getelands en Oostham, Heppen, Beverlo en Korspel voor het Heidelands (het Heidelands vollledig m.a.w.).  Voor de Limburgs georiënteerde West-Limburgse overgangsgebieden enkel Beringen dat samen met Paal en Tervant het Beringerlands vormt.  Uit de Truierlandse regio zijn er geen voorbeelden omdat deze regio wat verder zuidwaarts ligt en er enkele Demerkempense plaatsen tussen Paal en het Truierlands in liggen.  Voor het West-Limburgs zijn het de plaatsen: Lummen, Koersel, Stal, Hechtel, Heusden en Zolder, allen uit de Demerkempense regio.

De Nederlandse zinnen staan enkel bij de vertaling naar het dialect voor Paal en Tervant.  Voor de andere dialecten staat er enkel de dialectvertaling.  De zinnen hebben echter steeds dezelfde volgorde (variaties in zinsbouw en/of woordkeuze kunnen voorkomen vb. “koad hemme”, “lestig hemme”, “mójelek hemme”…).

Voor de spelling werden een aantal spellingssystemen omgezet naar de spelling van het Buitings.  

Paal en Tervant (in Buitingse spelling):

1.  De schipper likte zijn lippen af.                                                                                                De skiepper lekde zen luppen af.

2.  Ik heb zijn knie gezien.                                                                                                              Ich hem zen knai gezéin.

3.  Geef mij twee brede stenen.                                                                                                  Gèf mich twie’e brie’e stie’ene.

4.  Ik heb al twee keren op u geroepen.                                                                                       Ich hem al twie kieren op óch gerópe.

5.  In maart is het nog te koud.                                                                                                       In mèè’ert is ’t nog te kaad.

6.  Ik heb pijn aan mijn hart.                                                                                                           Ich hem pain a men hèt.

7.  Eten zij ook graag kaas?                                                                                                          Ete zè ooch gère kèès?

8.  Zijn liedje was kort en goed.                                                                                                    Zè léike war kort en góud.

9.  Ik heb hier gras gezaaid.                                                                                                              Ich hem héi groas gezèèd.

10. Je kan hier eieren krijgen op de markt.                                                                                   Ge kunt héi èèr krège obbe (oppe) mèt.                                                                                         

11. Hij heeft gezegd dat hij aan mij zal denken.                                                                      Hè hét gezeed dat ‘m an/op mich zal dinke.

12.Er waren vijf prijzen.                                                                                                                    Doa warre vèèf prèze.

13.Onder die eik liggen veel eikels.                                                                                              Onner die’en èkeboe’em linge veul iekels.

14.Dat boompje zal daar moeilijk kunnen groeien.                                                                  Da búmke zal doa moejelek kunne wasse.

15.De sneeuw ligt dik.                                                                                                                          De snie’ef lit dik.

Eerst volgen nu de plaatsen met een Brabants dialect, plaatsen die buiten de Uerdingerlijn vallen.  Elke zin wordt in volgorde vertaald naar de 4 dialecten.  

Deurne:

1.  De schipper lèkte zen luppen af.    2.  ‘k Hem zeng knie gezien.     3.  Gèf me twieë brieë stieëne.       4.  ‘k Hem al twieë kieëren oep èëf geroepe.        5.  In mèèët is et nog te koaëd.          6. ‘ k Hem pèèn on men hèt.          7.  Ete ze ok gèère kèèës?           8.  Zè lieke was köt en goed.             9.  ‘k Hem hie gèèst (?) gezoaëd.              10.Ge kunt hier aare krèège oep de mèt.          11.Hè hèt gezèèd dat hè oep mè za denke/paize.              12.Er wèère vèèf prèèze.              13.Onder dien aaik ligge veul èkels.         14.Da bumke zal doa mojelèk kunne wasse.            15.De snie-f liet diek.

Tessenderlo:

1.  De schipper lè“n zen lippen af (“ duidt hier en verder op glottisslag).             2.  ‘k Hem zen knie gezien.               3.  Gef me twieë brieë stieën.                4. ‘k Hem al twieë kern oep èèëf geroepen.        5.  In mèèët ist nog te köed.              6.  ‘k Hem pèèn on met hèt.              7.  E”e z’ok gèèëre kèèës?               8.  Zè lie”e was köet en goed.               9.  ‘k Hem hie gras gezoaëd.              10.Ge kunt hie èère krège oep de mèt.            11.Hè hé gezé dat ‘m oep mè zal deng”n.                12.Doa wèèëre vèèf prèèzn.                 13.Onder dien èèik ligge veul èèikels/èè”ls.               14.Da bumke zal daoë moejlek kunne wasn.               15.De snieëf lèë diek.

Kwaadmechelen:

1.  De schipper lèkte zen lippen af.                   2.  ‘k Hem zeng “nie gezien.                3.  Gèf me twieë brieë stieën.                  4.  Ik hem al twè kèrn oep ef geroepem (geroepen).                5.  I mèèrt is ’t nog te kèèëd.               6.  ‘k Hem pèèn o men hèt.                      7.  Eetn z’ok géére kéés?                   8.  Zè lie”n was köt èn goed.                     9.  ‘k Hem hie graos gezoaid.                    10.Ge kunt hie aar krègen oep de mèt.                  11.Hè héé gezeed da ‘m oep mè zó denken.                   12.Doa wèère vèèf prèèzn.               13.Onder dieën èèik ligge veul öe“ls.               14.Da bem“jen zal doa mojelek kunne wasn.                   15.De snieëf lèët dik.

Leopoldsburg:

1. De schipper lèkte zen lippen af.                     2. ‘k Hep sèng knie gezien.                   3. Gif me twieë brieë stieëne.                 4. ‘k Heb al twieë kieëren op u geroepe.                    5. In de mèèrt is ’t nog te kaad.                    6. ‘k Hep pèèn o men hèt.                     7. Ete z’ok gèère kees?                      8. Zè lieke was köt èn goed.                      9. Ik hèp hie gras gezaoid.                   10.Ge könt hier aaëre krèègen oep de mèt.               11.È é gezèèd dat ’n on mè zal dènke.                   12.D’r woare vèèf prèèze.                  13.Onder dieën èèkeboeëm ligge veul ieëkels.                14.Da bumke zal doa moejelek kunne groeje.               15.De snieëw/snieëf lé diek.

Vervolgens de de Brabants georiënteerde West-Limburgse overgangsdialecten van Meldert en Schaffen uit de Getelandse regio en Oostham, Heppen, Beverlo en Korspel uit de Heidelandse regio.

Meldert:   

1. De schipper lèkde zèn luppen af.                2. Ich hem zeng kenej gezejn.             3. Gèf mich twieë brieë stieëne.            4. Ich hem al twieë kieëren op oech geroepe.               5. In mèèt es ’t nog te koad.        6. Ich hem pèèn an men hèt.           7. Ieëte ze óëch gèère kèèës?          8. Ze lèjke was köt èn gowd.           9. Ich hem hèj gras gezoaëd.        10.Ge kunt hèj èère krèège oeppe mèt.                    11.Hè ’t gezèèd dat hè oep mich zal denke.       12.Doaë woaëre vèèf prèèze.    13.Onder dieën èèk ligge veul iekels.         14.Da bumke zal doaë moejelek kunne wasse.          15.De snie-f lèt diek.

Schaffen:

1. De schipper lèkte zen luppen af.        2. ‘ch (ich) Hem zeng knie gezien.       3. Gef mich twieë brieë stieëne.          4. Ich hem al twie kieëren oep oech geroepe.            5. In mèët es ’t nog te kou.            6. ‘ch (ich) Hem pèèn o men hèt.      7. Ete zèè ok gèère kèès?          8. Ze lie-ke was köt èn goed.         9. Ich hem ie gras gezoaët.        10.Ge kunt hie èère krèège oep de mèt.           11.A hèt gezèè dat em oep mich zal pèèëze.         12.Doa woare vèèëf prèèëze.        13.Onder dieën èèëk ligge veul ieëkels.       14.Da bumke zal doa mójelek kunne groeje.          15.De snie-f liegt diek.

Oostham:

1. De schipper lekte zen lipen af.       2. Ich hem zen “nie gezien.            3. Gef mich twieë brieë stieën.         4. Ich hem al twè kieëren op oech geroepen.           5. I mèèrt is ’t nog te kaad.                              6. Ich hem pèèn o men hè”.           7. Etn zè ok gèère kees?          8. Zè lie”n was kot en goed.          9. Ich hem hie groas gezoaid.       10.Ge kunt hie aar krèègen oep de mèt.                                             11.Hé gezéét da i oep mich za denke.       12.Doa wèère vèèf prèèzen.        13.Onder dieën aaj“eboeëm ligge veul jo”ln/ö”els.    14.Da bum”jen zal doa slecht/mojlek wasse.    15.De snieëf lè-t diek.

  Heppen:

1. De schipper lekte zen lippen af.         2. Ich hem zen knèj gezien.         3. Gif mich twieë brieë stieëne.      4. Ich hem al twie kieëren op oech geroepe.        5. In de mjèèt is ’t nog te kaad.                          6. Ich hem pèèjn o men hèt.       7. Ieëte zè ok gèère kèès?       8. Zè lieke war köt en goed.      9. Ich hem hie gras gezooid.      10.Ge könt hie ajer krèège oep de mèt.        11.Hit gezieët dat ‘m oep mich zal denke.     12.’t Wèère vèèf prèjs.       13.Onder dieën èèkebóëm ligge veul jokls.      14.Da bjömke zal doa moejelek wasse.     15.De snueëf lèèt dik.

Beverlo en Korspel:

1. De schipper lèkde zen lippen af.      2. Ich hem zen knej gezien.      3. Gef mich twieë brieë stieën.   4. Ich hem al twieë kieërn op óch geroepe.    5. Inne mieët is het nog te kaad.                                       6. Ich hem pèën a men hèt.      7. Eëte zè ooch gèère kèës?    8. Zè lejke war köt en goed.     9. Ich hem hie groas gezaaid.     10.Ge kunt hiej (ooch) ajer krègen op de mèt.       11.Èè heet gezeeëd dat em op mich zal denke.   12.Doa woore vèèjf prèèjzn.     13.Onner dieën èèkeboeëm linge veul jokls.       14.Da bjumke zal moejelek wasse doa.    15.De snieëf lit diek.

Nu kijken we naar het dialect van Beringen dat samen met Paal en Tervant,  het verkleinde Beringerlands vormt. 

Beringen:

1. De schipper lèkde ze(n) luppen af.      2. ‘ch Hem zen knèè gezien.      3. Gef mich twieë brieë stieën.        4. Ich hem al twieë kieëren op óch gerópe.           5. In m(j)èèrt is ’t nog te kaad.                        6. ‘ch Hem pèèn a men hèrt.    7. Ete zè ooch gèère kees?     8. Zè lie-ke war kort en goed.          9. Ich hem hèè graas gezèèt.      10.Ge kunt hèè èèr krèège opp/obbe mèrt.           11.Hè hèt gezeed dat em op mich zal denke.      12.Doa warre vèèf prèèze.       13.Onder dèën èèkeboeëm ligge veul iekls.       14.Da bumke zal doa mojelek wasse.    15.De snieëf li(g)t dik.

Als laatste enkele West-Limburgse plaatsen uit de regio rond Paal en Tervant, allen uit de Demerkempense regio.

Lummen:

1. De scheper lekde zen luppen aaf.     2. Ich hem zen knaj gezejn.     3. Ge(f) mich twie brie stien.         4. Ich hem óch al twie kiere gerópe/al twie kiere op óch gerópe.      5. In mieët es‘t nog te kaad.       6. Ich hem pain an men hèt.     7. Ieëte ze ooch gjèèn/gjèère kieës?       8. Zè lejke war kort en gowd.   9. Ich hem hèè groas gezèèd.           10.Ge kunt hèè èèr krieëge obbe mèt.                                        11.Hieë hit gezeed dat er an mich zal denke.      12.Doaë ware vajf prajs.       13.Onner dieën èèk legge vool iekels.     14.Da bumke zal doeë slecht könne wasse.          15.De snie-f nét dék/diek.   

Koersel en Stal:

1. De schipper lekde zen luppen aaf.     2. Ich hem zen knej gezejn.      3. Ge(ft) mich twie brie stien.               4. Ich hem al twie kiern op óch gerópe.            5. I(n) mèërt es ’t nog te kaad.                              6. Ich hem pejn o(n) men hèrt.        7. Ieët’n z’ooch gèèëre kieës?         8. Zè lejke war kort en gowd.      9. Ich hem hèè groas/groe-s gezèèd.    10.Ge kunt hèè èèr krèèën/krèège obbe mèrt.                      11.Hè hit gezeed dat er o(n) mich zó dinke.           12.Doaë warre vèèf/vejf prejs.    13.Onner déën èèk/èèkeboe-m linge veul iekls.     14.Da bumke zal doaë moejelek kunne (zal ’t doaë koaëd hemme vur te) wasse.        15.De snie-f lit diek.

Heusden:

1. De schipper lekde zen luppen aaf.          2. Ich hem zen knej gezien.     3. Ge mich twie brie stien.         4. Ich hem al twie kieren op óch gerópe.     5. In mieërt is ’t nog te kaad.                                          6. Ich hem pejn o(n) men hèrt.     7. Ieëte z’ooch gieën kieës?     8. Zè lieke war kort en goed.            9. Ich hem hèè graas gezèèd.     10.Ge kunt hèè èèr krèège obbe mèrt.             11.Hèë hit gezeed dat em/er op mich zó dinke.        12.Doaë ware vejf prejs.      13.Onner dieën èèk ligge veul iekels.     14.Da bumke zal doaë lestig/mójelek kunne wasse.    15.De snie-f lit dik.

Zolder:

1. De schipper lekdn zen lippen aaf.      2. Ich hem zen knej gezie-n.       3. Gieë mich twie brie stien.        4. Ich hem al twie kiern op óch gerópe.       5. Inne mieërt is ’t nog te kaad.                                        6. Ich hem pejn a(n) men hèrt.     7. Ieëtn z’ooch gieën kieës?           8. Zè lieke war kort en goed.     9. Ich hem hèèë groas gezèèd.     10.Gieë kunt hèèë èèr krèège obbe mèrt.                                          11.Hieë hit gezeed dat er op mich zó dinke.       12.Tör woaëre vejf prejs.      13.Onner dieën èèëk ligge veul iekls.   14.Da bumke zal doaë mer lestig wasn. 15.De snow lit dik.

Hechtel:

1. De schipper lekde zen luppen aaf.     2. Ich hem zenne knej gezieën.       3. Geft mich twieë brieë stieën.       4. Ich hem al twieë kieëren ob óch geroepe.                 5. In mèrt is het nog te kaad.                 6. Ich hem pejn an men hart.       7. Ete zè ooch gèèn kèès?          8. Zè lieke was kort en goed.     9. Ich hem hej graas gezèèd.        10.Ge kunt hej èèr krèège op te mèrt.             11.E het gezeed da(t) i on mich zal dinke.     12.Doaë ware vejf prejs.         13.Onder dieën èèk ligge veul iekels.     14.Da bumke zal doa moejelek kunne wasse.      15.De snow lit dik.  

Aan de hand van deze 15 zinnen kunnen we niet al de verschillen en overeenkomsten van het Buitings t.o.v. andere plaatsen in de ruimere regio  aanhalen maar toch in grote lijnen.   

We kijken eerst naar de kenmerken waarin het Buitings overeenkomt met de Brabantse dialecten die hier gekozen werden.  Deze kenmerken zijn vrij algemeen in de Brabantse dialecten.  In woorden zoals “hèt” en “mèt”, “hart” en “markt”, heeft het Buitings Brabantse vormen (voor de gebruikte voorbeeld zinnen).  Verder ook “snief” als Brabantse vorm voor “sneeuw”.  Een oostelijk kenmerk dat op Leopoldsburg na (in de voorbeeldzinnen) hier ook de gekozen Brabantse dialecten hebben is een umlaut bij verkleinwoorden.  Dit komt voor in heel het Limburgs taalgebied maar ook een ruime regio in het oosten van het Brabantse taalgebied.  Ook de meervoudsvorming bij “stenen” en “prijzen”, “stieëne” en “prèèze” is Brabants in het Buitings.  Tessenderlo en Kwaadmechelen hebben als Brabantse dialecten hier echter uitzonderlijk “stieën” voor “stenen”.  Dit wil niet zeggen dat het Buitings altijd een meervoudsvorming heeft zoals het Brabants (en Nederlands).   Buiten de meervoudsvormen die in het Limburgs zoals in het Nederlands gevormd worden op ”-en” of “-s”, maar niet noodzakelijk volgens dezelfde regels, zijn er nog een aantal typisch en vaak uitsluitend Limburgse methoden voor meervoudsvorming.  Zo is er het meervoud op “-er”.  In de meeste Limburgse dialecten zijn de oude meervouden op “-er” bewaard gebleven zoals in het Duits.  Ook in het Buitings komen we dit tegen zoals in “kotter”, “avelotter”, “lichter”, “klotter”, “takker”, “stukker”,… Een andere Limburgse meervoudsvorming in het uitgangsloos meervoud waarbij slechts zelden de meervoudsvorm gelijk is aan het enkelvoud.  Dit type meervoudsvorming komt ook in het Buitings voor zoals “skóun-skóun”, “kói-kói”,… Soms is er geen verschil te horen en wijst de context uit of het om een enkelvoud of meervoud gaat.  Een variant van het uitgangsloos meervoud is deze waarbij bij de meervoudsvorming de eindmedeklinker van het enkelvoud wegvalt en er rekking optreedt.  In het Buitings gaat dit in veel gevallen samen met een klankwissel zoals in “tand-toan”, “band-boan”, “land-loan”, “hand-hoan”, “jonk-jung”,…  In andere gevallen treedt er klankwissel en rekking op en wordt het meervoud van een andere eindmedeklinker voorzien zoals “blad-bloar”, “pad-poaj”, “pèèjed-pèèr”,…  Het komt ook voor dat de eindmedeklinker van het enkelvoud gewoon wegvalt in het meervoud zoals bij “hond-hon”, “woord-woor” ...  Voor meer uitleg over de Limburgse meervoudsvorming zie R. Belemans en R. Keulen 2004.  Verder zijn er ook Brabantse woorden (niet in de voorbeeldzinnen) zoals o.a. “pattate/pettete”, “klappe”,… maar die komen ook in een aantal West-Limburgse plaatsen voor (ook o.a. snieëf varianten).     

Met de West-Limburgse overgangsdialecten en het West-Limburgs heeft het Buitings alles wat de Uerdingerlijn en de ermee samenlopende isoglossen betreft gemeenschappelijk.  Dit zijn een aantal onmiskenbare Limburgse verschijnselen zoals “ich”, “mich”, “óch”, “ooch” (hier hebben Oostham en Heppen “ok” hoewel de “ooch” vorm er oorspronkelijk was), “oer”, “oerre”, “war”,… (in een aantal plaatsen in het overgangsgebied echter “was” i.p.v. “war”).

Als we het Buitings vergelijken met het West-Limburgs komen er enkele woorden naar voor die vormen hebben die ten oosten van de Getelijn voorkomen “kort” i.p.v. “köt” en “gezèèd” i.p.v. “gezoaid”(varianten), “èèr” i.p.v. “aare/èère/ajer”(varianten)... .  Bij de vergelijking met de Brabantse dialecten kwamen er zoals reeds gezegd enkele vormen naar voor die ten westen van de Getelijn voorkomen namelijk “hèt”, “mèt” en “snief”.  Dit is ook wat eerder naar voor kwam bij controle van de ligging van het Buitings t.o.v. de Getelijn, namelijk net ten oosten en voor enkele opvallend Limburgse varianten juist deze Limburgse vormen ook o.a. “mèèn, drèèn, zèèn” voor “maaien, draaien, zaaien” (20x Limburgs, 17x Brabants en 3x een ander woord).  Een verder kenmerk dat het Buitings (en verder ook Beringen, Beverlo en Korspel) gemeenschappelijk heeft met het West-Limburgs (en oostelijker Limburgs gebied) is de uitgang van de onvoltooid verleden tijd op “-de” zoals “lèkde” in zin 1.  Nog een gemeenschappelijk kenmerk is “rekking”.  Het rekken van klinkers die in het Nederlands kort zijn.  In de voorbeeldzinnen “groas” voor “gras”, maar er zijn meer woorden waar het Buitings “rekt”, iets wat in het verleden nogal eens over het hoofd werd gezien.       

R. Vanesch