7.Hypothese over het tracé van de antieke weg van Diest naar Peer.

Op grond van al de informatie die de historische werkgroep tijdens haar onderzoek verzamelde lijkt het aannemelijk dat de gezochte antieke weg grosso modo samenvalt met de volgende actuele wegen/straten:

DIEST, Schaffense poort-Schoonaarde-

SCHAFFEN-Postbaan, Baanhuisstraat en/of Kleinbaan, Driesstraat, Stappersestraat ?

VLEUGT-Rothstraat,

PAAL-Sint-Jorisstraat, Rijsselstraat en/of Heerbosstraat-Kreniststraat, (Klitsberg), Meelberg, Straeterveld, Lijsterstraat,

BERINGEN -Voortstraat, Posthoorn, Valentijn,

STAL-Heerbaan, Kampweg.

Vanaf de hoger beschreven splitsing/tweesprong in Stal lijken de tracés als volgt te lopen:

-naar Roermond: Spiekelspade, Diesterse dijk (Wijchmaal) Goudbergstraat (Peer), Wittert(Grote Brogel), Lechten(Bocholt), Kreyel(Bocholt), Bocholter graven, Diesterbaan (Weert, Altweerterheide), Tungelroy, Roermond en/of Venlo, Wesel.  In de Nieuwe tijd is de postkoetsroute in Hechtel gaan afwijken van het veronderstelde oudste tracé dat over Grote Brogel (Wittert), Bocholt (Lechten en Bocholter Graven) en Tungelroy naar Roermond liep. Van Hechtel is de postkoets via Kaulille over Weert naar Roermond gaan rijden.

-naar Eindhoven, via Ferme Colette, Schaapschoorbrug en Oude Diestersebaan te Eksel.

De Schaffense Poort is een van de oudste stadspoorten van Diest. De poort maakte al deel uit van de middeleeuwse stadsomwalling.

Op basis van beschikbare oude kaarten hebben we een hypothetisch traject samengesteld vertrekkende van de Schaffense poort in Diest.  We houden hierbij met de volgende factoren rekening: 

• de route kan in de loop van de tijd veranderen van belangrijkheid. 2000 jaar is niet niks, de natuur en de plaatselijke bewoning hebben daarbij zeker een invloed gehad.
Wegen hebben toch wel de neiging om zich naar bewoning te verplaatsen, gewoon omdat ze veel gebruikt worden door lokale bevolking.

• een tweede element waar we rekening moeten mee houden zijn de seizoenen. In het natte seizoen zal een route over een heuvelrug de voorkeur wegdragen. In volle zomer kan een tracé door het dal aantrekkelijker zijn, wegens minder vermoeiend, of omdat daar de drenkplaatsen vanzelfsprekend aanwezig zijn.

Als we vertrekken vanuit Diest komen we in Schaffen al voor een keuze te staan: gaan we over de heuvelrug (de zuidelijke flank van Kelberg) of gaan we door Blanklaer, ten zuiden van de Veldbeek. De aanwezigheid van die beek zal zeker een invloed gehad hebben, zij zal het gebied daar in de winter ‘blank’ gezet hebben, zelfs nu nog merken we dat de huidige weg in Blanklaar overstroomt van het water dat van de heuvelrug komt bij hevige regenval. Een klim naar de heuvelrug zal dikwijls de enige optie geweest zijn. Ten zuiden bevindt zich de huidige Postbaan, misschien de route die in latere eeuwen door de postkoets gebruikt werd om dat moeilijke stuk naar Blanklaer te overbruggen.

Schaffen, Vleugt. De verbinding tussen de Driesstraat en de Stappersestraat bestaat deels uit een holle weg. Holle wegen zijn ontstaan door een eeuwenlange wisselwerking tussen mens en natuur.   Foto’s LS

Ook de postkoetsroute zal in de meer recente eeuwen over de Vleugt gelopen hebben. Er is de aanwezigheid van het ‘Bal Huys’, vlak voor de grens Brabant en Loon. Op dergelijke grensposten bevonden zich dikwijls overnachtingsplaatsen. Het ‘Bal Huys’ wordt op latere kaarten ‘Baanhuys’ genoemd, vandaar de huidige Baanhuisstraat, die de verbinding met de Vleugt vormde voor dat er aan de Zwarte Ring een verbindingsweg werd aangelegd in recente tijd. Deze route omzeilt zo de lus van het gehucht Blanklaer, dat tot het graafschap Loon hoorde (zie kaart: Blanckelaer hameau).
De Blanklaarstraat en zijn vervolg over de Rothstraat wordt op de Atlas der Buurtwegen (1841) aangeduid als chemin nr 18.

De weg over de Vleugt leidt naar het gehucht het Roth, waar net voor de grens met het graafschap Loon zich een overnachtingsplaats bevond: cabaret De Nachtegael.
Het is de huidige grens van Schaffen en Paal, maar dan aan de Brabantse kant.
Het is best mogelijk dat we ook hier rekening moeten houden met een alternatieve weg, die over de heuvelrug van de Busselberg loopt. Misschien de beste optie in de winter, als het gebied van de vallei van de 3 beken onder water stond ?

Vanaf de Nachtegael bevinden we ons op grondgebied Paal, en dan is de vraag hoe het tracé verder naar Meelberg liep.

In een volgende aflevering bespreken we het hypothetische tracé op het grondgebied van Paal in detail.

In Paal verbinden de huidige Sint-Jorissstraat en de Kreniststraat de Rothstraat met de Klitsberg en het Meelbergske.  

In de tabel bij de Atlas der buurtwegen heet de Sint-Jorisstraat de Krijnister straat. De Sint-Jorisstraat/Krijnisterstraat en de huidige Kreniststraat verbonden de Klitsberg en Meelberg met de Rothstraat.

Merk ook op dat de Heerbosstraat De Heeren straat.heet in de tabel bij de Atlas der buurtwegen.

Om het tracé in Paal te onderzoeken gebruikten we ondermeer de kaarten van het 'moederkadaster', het het oudste kadaster uit de periode 1834-1844 dat via het rijksregister raadpleegbaar is.  

Jef Geboers zette de straten uit dat moederkadaster uit die periode over op onderstaande kaart van Paal uit 2021. (Detailkaarten in de volgende aflevering)

                Kaart: straten uit het moederkadaster (1841) overgezet op  kaart van Paal uit 2021 (Jef Geboers)

Ook de combinatie van dit moederkadaster met de atlas der buurtwegen leverde interessante inzichten op die in de volgende aflevering beschreven worden.

                      Kaart: Atlas der buurtwegen